MADA YA PILI: ATHARI ZA UKOLONI KATIKA MAADILI YA KITANZANIA

DHANA YA MAADILI WAKATI WA UKOLONI

Ø Dhana ya maadili wakati wa ukoloni inahusisha mifumo ya kiutawala, kisiasa, kiuchumi na kiutamaduni ambayo ililetwa na wakoloni pamoja na ile iliyokuwepo kabla ya ujio wa wakoloni katika jamii za kitanzania

Ø Waafrika waliendelea kuziishi mila na desturi zao, ingawa pia waliyapokea maadili mapya kama vile imani za kiroho, mifumo ya kiutawala na tamaduni za kigeni.

Ø Ukoloni ulipoingia na kujiimarisha, uliingiza mifumo mipya ya kimaadili na kijamii, ambayo mara nyingi ilikinzana na mila za wenyeji.

Ø Mifumo hiyo ililenga kudhoofisha mila na imani za kiasili, zikiwemo dini za jadi na mila na desturi zao

MAADILI YA JAMII ZA KITANZANIA WAKATI UKOLONI UNAINGIA

Ø Katika jamii za kitanzania, misingi ya maadili ilijengwa juu ya umoja, ushirikiano, na mshikamano miongoni mwa wanajamii.

Ø Vilevile utunzaji wa mazingira, heshima kwa wazee na viongozi vilikuwa ni sehemu muhimu ya maadili hayo.

Ø Aidha nidhamu, uaminifu na utii wa mila, miiko na desturi za jamii zilikuwa nguzo kuu za maadili.

Ø Hata wakati wa ukoloni, misingi hii iliendelea kudumishwa kwa kiasi kikubwa licha ya changamoto zilizokuwepo

Ø Hali ya maadili ya jamii za kitanzania wakati wa ukoloni unaingia imejipambanua katika Nyanja mbalimbali ikijumuisha vipengele mbalimbali.

1) Mila na desturi

Wakati wa kuingia kwa ukoloni, jamii za kitanzania zilikuwa na mifumo thabiti ya maadili iliyoongozwa na kanuni, miiko, mila na desturi zao.

Ø Maadili kama vile uvumilivu, ukarimu, heshima kwa wazee na mamlaka, uadilifu, kujitolea, usawa, na uwajibikaji yalikuwa sehemu muhimu ya maisha ya kila siku

Ø Vilevile jamii za kitanzania zilikuwa na utajiri mkuba wa mila, desturi, kanuni, miiko na utaratibu uliorithishwa kutoka kizazi kimoja hadi kingine.

Ø Mfano wazee waliheshimiwa sana na walitumika katika ushauri, kufundisha ujuzi wa kitamaduni na maamuzi ya mambo mbalimbali katika jamii.

2) Dini za jadi

Wakati wa ukoloni ulipoingia, dini za jadi zilikuwa na nafasi muhimu katika kuunda maadili ya jamii.

Ø Watu waliamini katika nguvu za asili, mizimu na miungu.

Ø Maadili ya dini za jadi yalisisitiza ushirikiano, upendo, heshima na umoja kwa wanajamii.

Ø Dini za jadi zilitumika kusimamia maadili katika jamii, mfano waliokaidi maagizo waliadhibiwa kwa njia mbalimbali kama vile mizimu.

Ø Vilevile matatizo mbalimbali katika jamii yalitatuliwa kwa njia za kiimani kupitia matambiko na mbinu nyingine zilizohusiana na dini za jadi

3) Utawala wa jadi

Wakati ukoloni ulipoingia, jamii za kitanzania zilikuwa zikiongozwa na mifumo ya jadi iliyotofautiana baina ya kabila moja na lingine.

Ø Majukumu yote ya uongozi yalitekelezwa na machifu, wazee na mabaraza ya wazee.

Ø Uamuzi wa viongozi hawa uliheshimiwa na watu wote katika jamii.

Ø Maamuzi yalifanywa kwa faida ya jamii nzima na wala sio kwa masilahi ya wachache, dhana ya utawala ilikuwa imefungamana kwa karibu na utamaduni na maadili ya jamii, ikisisitiza uwajibikaji wa pamoja, heshima, na utii kwa mamlaka, uzalendo na ustawi wa jamii nzima.

Ø Mifumo ya kijadi ya utawala kama vile nyarubanja, ubugabire na umwinyi ilikuwa na nguvu kubwa na ilijitokeza katika jamii kama wahaya, waha na jamii za pwani mtawalia.

4) Lugha na mawasiliano

Jamii za kitanzania zilikuwa na aina nyingi za lugha za asili, ambazo kwa kiasi kikubwa zilitokana na makabila ya jamii iliyohusika.

Ø Lugha hizo zilikuwa ni utambulisho mkubwa wa jamii hizo na zilitumika kuwasilisha maarifa, maadili na utamaduni kutoka kizazi kimoja hadi kingine.

Ø Mfano methali, hadithi na nyimbo za jadi zilikuwa na jukumu kubwa katika kufundisha maadili ya jamii na kurithisha maarifa na historia

Ø Lugha ilitumika kama chombo cha kuhamasisha watu kushiriki katika shughuli mbalimbali za uzalishaji mali.

Ø Kulikuwa na aina mbalimbali za ngoma ambazo zilikuwa ni zao la lugha kulingana na jamii husika, Mfano;- Wanyasa walikuwa na ngoma ya Mganda,

Wamakonde walikuwa na ngoma ya Sidimba

Wazaramo na Waluguru wakiwa na ngoma ya Mdundiko

Ø Ngoma hizi zilitumika kama ishara ya mawasiliano na zilichezwa katika matukio muhimu ya kijamii kama vile harusi, msimu wa mavuno, au kuashiria kuanza kwa msimu wa kilimo.

5) Simulizi na hadithi

Simulizi na hadithi zilikuwa nguzo muhimu za mawasiliano katika jamii za kitanzania. Kila jamii ilikuwa na aina yake ya masimulizi yaliyoakisi utamaduni wao.

Ø Baadhi yao ni kama vile hekaya, methali, vitendawili na hadithi, ambazo zilitumika kufundisha, kuendeleza na kurithisha maadili ya kitamaduni kutoka kizazi kimoja hadi kingine.

Ø Mfano;- Wahehe walitumia ushairi kama njia ya kuwasilisha ujumbe, kuwaelimisha vijana na kuwaburudisha.

6) Mavazi

Wakati wa kuingia kwa ukoloni, jamii za kitanzania zilikuwa na mavazi ya asili yaliyotengenezwa kwa kutumia malighafi za kiasili kama vile ngozi za wanyama, majani na magome ya miti.

Ø Vile vile walivaa mapambo kama vile hereni na bangili.

Ø Mavazi haya yalikuwa utambulisho kwao na yaliheshimu utamaduni wa kabila au jamii husika.

Ø Katika jamii za kisukuma, mavazi yao yalitengenezwa kwa ngozi za wanyama na nyuzi za mimea kabla ya kuanzishwa kwa nguo za kufuma, nguo hizo ziliakisi shughuli za kilimo na ufugaji ya jamii ya wasukuma.

Ø Watawala walivaa nguo maalumu tofauti na watu wao

Ø Katika matambiko, wazee pia walikuwa na aina ya nguo zenye rangi husika walizozitumia.

v Mavazi na mitindo ya kikoloni iliingia na kuenea katika jamii za kitanzania. Wamisionari, maofisa wa kikoloni na wafanyabiashara walileta aina mpya ya nguo kama vile suruali, mashati, magauni na suti.

v Vile vile maeneo ya pwani na vituo vya biashara kama ujiji na tabora, ambako biashara zilifanyika kati ya jamii za kitanzania na waarabu, mavazi kama kanzu, baibui, makubadhi na vikoi yalikuwa maarufu.

v Hata hivyo, mavazi ya kitamaduni yaliendelea kutumika, hasa maeneo ya vijijini na miongoni mwa wale waliopinga ushawishi wa wakoloni na tamaduni za ulaya magharibi.

ATHARI ZA MFUMO WA UKOLONI KATIKA MAADILI YA KITANZANIA

Kuingia kwa mfumo wa kikoloni katika jamii za kitanzania kuliathiri mifumo ya maadili ya kijamii, kiutamaduni, kisiasa, na kiuchumi. Athari hizo ni kama zifuatazo

A. Athari za kijamii

Elimu:

i. Kuanzishwa kwa mfumo rasmi wa elimu ya kikoloni.

· Mfymo huu ulifuata mfumo wa elimu na maadili ya kimagharibi na ulaya.

· Mfumo huu uliathiri elimu za kijadi kama jando na unyago.

ii. Elimu ya wakoloni iliharibu utamaduni wa kitanzania.

· Hii ni kwasababu wanafunzi walilazimishwa kufuata desturi za ulaya ikiwemo kuadhibiwa pindi wanapoongea lugha zao za asili

iii. Watumishi waliofanya kazi katika shule hizo waliamuliwa kuvaa mavazi yaliyoelekezwa na serikali za kikoloni

iv. Kutokea kwa matabaka

Matabaka yalikuwa kati ya wasomi walioelimika na wale ambao hawakupata elimu ya kikoloni. Kuwagawa Watanzania ilikuwa moja ya malengo makuu ya wakoloni katika sera ya “Wagawe ili watawaliwe”

Afya

Ø Kabla ya ukoloni, waafrika walikuwa wanatibiwa kwa dawa asili kama mitishamba. Dawa hizi zilipatikana kwa urahisi katika maeneo yao.

Ø Kulikuwa na wataalamu waliobobea katika masuala ya afya kama vile waganga wa mitishamba, wakunga na ngariba waliokuwa na jukumu la kutibu na kuzuia magojwa.

Ø Vilevile huduma za afya za jadi zilihusishwa na imani za jadi, ambapo matambiko yalifanyika kutibu baadhi ya magonjwa

Ujio wa wakoloni ulileta mifumo mipya ya afya

i. Walianzisha hospitali na vituo vya afya kwa kutumia mtindo na mfumo wa ulaya magharibi.

ii. Walileta pia dawa tofauti na zile zilizokuwa zinatumiwa na waafrika.

iii. Wataalamu wa tiba asili walizuiliwa kufanya tiba zao na mara nyingi kukamatwa.

iv. Kubeza na kudunisha mfumo wa tiba asili kwa njia mbalimbali Mfano kudai kuwa tiba asilia hazina msaada wowote kwani ni uchawi na ushirikina.

B. Athari za kiutamaduni

(i) Kuathiriwa kwa dini za jadi.

Imani za kiasili kama vile kuabudu miungu na mizimu katika mapango, mito na mabwawa, milima na majabali ziliathiriwa sana baada ya ujio wa wakoloni ambao walikuja na dini ya ukiristo kupitia wamisionari pamoja na uislamu.

Ø Dini za jadi za Kitanzania zilidharauliwa na kupigwa vita na wakoloni.

(ii) Kuathiriwa kwa lugha za asili kama vile kimasai, kisukuma, kichaga n.k.

Lugha hizi hazikuwa tu njia za mawasiliano, bali zilibeba utambulisho, utamaduni, mila na desturi, miiko na kumbukumbu katika jamii husika.

Ø Lugha hizo ziliharibiwa baada ya wakoloni kuanzisha lugha zao kama kingereza zilizotumika katika kufundishia mashuleni.

Ø Ujio wa lugha za kikoloni ulidhoofisha matumizi ya lugha za asili.

(iii) Mavazi:

Baada ya ujio wa ukoloni, kulianza kujitokeza mabadiliko ya taratibu katika mitindo ya mavazi. Mavazi ya kimagharibi kama vile suti, tai, magauni n.k yalianza kuingizwa na kukubalika. Hii ilisababisha kudunishwa kwa mavazi ya kijadi.

Ø Vilevile, katika maeneo ya pwani, hasa miongoni mwa jamii za waswahili, mavazi yaliathiria sana na utamaduni wa kiarabu kutokana na karne nyingi za biashara na mwingiliano.

Ø Kwa kawaida wanaume wa kiarabu huvaa kanzu huku wanawake wakivaa buibui

(iv) Kuanzishwa kwa mfumo wa utawala wa sharia za kikoloni:

Baada ya ujio wa utawala wa kikoloni, mifumo ya jadi ilibadilishwa na kuwekwa chini ya mamlaka ya kikoloni.

Ø Hivyo basi kuanzishwa kwa mifumo ya kisheria ya kikoloni kulileta mabadiliko makubwa ambayo mara nyingi yalikuwa magumu kutekelezwa na jamii.

Ø Hivyo sharia za kimila na desturi za jamii za kitanzania ziliwekwa pembeni na hivyo kuvuruga mfumo wa maadili ya jamii na kijadi kwa kuvunja mamlaka za viongozi wa jadi kama machifu na wazee wa kimila.

(v) Kuathiriwa kwa Mifumo ya familia na jamii.

Miundo ya kiutamaduni ya familia katika jamii za kitanzania ilijumuisha familia pana, zenye uhusiano wa kindugu na majukumu yaliyo wazi kwa kila mwanafamilia.

Ø Kuja kwa ukoloni kuliathiri kwa kiasi kikubwa maadili na miundo ya familia na jamii hizo.

Ø Mfano. Uchumi wa kikoloni ulianzisha miradi mbalimbali iliyohitaji wafanyakazi, hii ilisababisha wanaume kwenda kufanya kazi maeneo ya mbali jambo lililosababisha utengano wa familia.

Ø Pia wakoloni walileta maadili mapya kuhusu familia, ndoa na uhusiano wa kijamii. Kwa mfano, ndoa za kiislamu na kikristo zilichukua nafasi ya ndoa za jadi

c. Athari za kiuchumi

Kuja kwa wakoloni kuliathiri taratibu mbalimbali za uzalishaji mali katika jamii. Kabla ya ukoloni, shughuli za kiuchumi kama vile kilimo, biashara, uvuvi na ufugaji zilifanyika kwa mujibu wa mila na desturi za kitanzania na kulingana na mahitaji ya jamii husika.

i. Unyang’anyi na unyonyaji wa mali za waafrika.

Ø Ujio wa wakoloni ulibadilisha mfumo mzima wa uzalishaji na umiliki wa mali. Watu walianza kunyang’anywa mali zao kama vile ardhi.

ii. Uzalishaji wa mazao ya biashara kama vile pamba na kahawa.

Ø Uchumi wa kikoloni uliweka msistizo kwenye Uzalishaji wa mazao ya biashara kama vile pamba, kahawa, chai na karafuu ili kuzalisha malighafi kwaajili ya viwanda huko ulaya magharibi.

iii. Kutoweka kwa Umoja na mshikamano uliokuwepo kabla ya ukoloni.

Ø Hivyo mfumo mpya ulioletwa na wakoloni ulijenga jamii tegemezi na yenye mashindano badala ya umoja na ushirikiano kama ilivyokuwa hapo awali.

Ø Hii ilitokana na kuanzishwa kwa mfumo wa umiliki binafsi wa mali

iv. Kuanzishwa kwa uchumi unaoendeshwa na fedha.

Ø Wakoloni pia walileta uchumi unaoendeshwa na fedha.

HITIMISHO

v Kwa mantiki hii, jamii za kitanzania zilianza kutoka kwenye misingi yao ya maisha na kuingia kwenye misingi mipya ambayo ilitingisha na kuathiri mifumo ya asili ya maadili

MAADILI YA KITANZANIA YALIYODUMISHWA WAKATI WA UKOLONI

Ø Maadili ya jamii za kitanzania yaliendelea kudumishwa hata wakati wa ukoloni. Baadhi ya maadili hayo ni kama yalivyoelezwa hapa chini.

(a) Umoja na ushirikiano.

Ø Dhana ya maisha ya jumuiya na uwajibikaji wa pamoja ilikuwa tunu kuu katika jamii nyingiza kitanzania.

Ø Mfano, miongoni mwa wachaga, kilimo cha jumuiya na kazi za pamoja na zilikuwa na umuhimu mkubwa. Vitendo hivyo vilichangia kudumisha umoja na mshikamano wa kijamii.

(b) Heshima kwa wazee.

Ø Licha ya kuwepo kwa utawala wa kikoloni, jamii za kitanzania ziliendelea kuzingatia kanuni za kiutamaduni zilizosisitiza heshima kwa wazee, mfano jamii za kizaramo ziliendeleza maadili haya.

Ø Wazee waliyumika kutoa ushauri, kufanya maamuzi, kulinda maarifa na mapokeo ya kijamii.

(c) Mifumo ya haki ya jadi.

Ø Jamii nyingi za kitanzania ziliendelea kutumia mifumo yao ya haki ya jadi katika kutatua migogoro. Kwa mfano, miongoni mwa jamii za wasukuma katika kanda ya ziwa, kulikuwa na mabaraza ya kimila yaliyowajibika kusuluhisha migogoro ndani ya jamii.

Ø Mabaraza hayayalishirikiana na mfumo wa kisheria wa kikoloni lakini yalisalia kuwa chombo muhimu cha kudumisha sharia na maadili ya kitamaduni

(d) Ukarimu.

Ø Jamii a kitanzania zilijulikana kwa ukarimu wao na thamani hii iliendelezwa hata wakati wa ukoloni. Jamii hizi ziliamini katika umuhimu wa kuwatendea wageni kwa heshima na ukarimu.

(e) Utii kwa mamlaka.

Ø Wakati wa utawala wa kikoloni, heshima kwa uongozi wa ndani na miundo ya kimila iliendelea kudumishwa.

Ø Heshima hii ilienea pia kwa watawala wa kikoloni, ingawa mara nyingi iliambatana na upinzani.

Ø Kwa mfano, chini ya utawala wa kikoloni, jamii nyingi za kitanzania ziliendelea kuwaheshimu viongozi wao wa kimila kama machifu, wazee na wakuu wa koo.

Ø Wachaga waliendelea kuwaheshimu machifu wao waliojulikana kama Mangi.

(f) Utamaduni wa masimulizi.

Ø Uwasilishaji wa historia, utamaduni na maadili kupitia masimulizi, hadithi, mashairi, methali, na nyimbo ulibaki kuwa njia muhimu ya kuhifadhi historian na utambulisho wa makabila au jamii mbalimbali za kitanzania.

Ø Maadili haya yalikuwa muhimu kwa mifumo ya jamii za kitanzania

Ø Vilevile mapokeo ya simulizi yaliwezesha jamii kudumisha utambulisho wao kwa kurithisha hadithi, methali, nyimbo na ngano ambazo zilikuwa na urithi wao wa kitamaduni.

(g) Mavazi.

Ø Jamii mbalimbali zilichukua juhudi za kipekee kuendeleza na kusambaza maarifa ya mavazi ya jadi kwa vizazi vilivyofuata, zikitambua umuhimu wa kuheshimu na kudumisha utamaduni wao wa kipekee licha ya shinikizo kubwa la kuvaa mavazi tofauti yaliyoletwa na wageni.

Ø Mavazi ya asili yalienziwa kupitia matamasha, mikusanyiko na sherehe mbalimbali za kijadi kama vile sherehe za mavuno, jando na unyago, harusi na tohara.

Ø Mavazi ya ulaya magharibi yalijenga taswira ya ubora wa utamaduni wao, imani mpya, nguvu, ustaarabu na usomi.

ZOEZI

1. Eleza dhana ya ‘’ maadili’’ katika utamaduni wa Mtanzani

2. Jadili nafasi ya vijana katika kukuza maadili kwa jamii ya Kitanzania

3. Eleza jinsi sera za kikoloni zilivyochangia katika mabadiliko ya maadili ya jamii za kitanzania

4. Eleza athari za dini za kigeni katika mila na desturi za jamii za kitanzania

5. Eleza athariza diniza kigeni katika mila na desturi za jamii za kitanzania

6. Nini athari za mfumo wa elimu ya kikoloni katika maadili ya kitanzania

7. Fafanua mbinu mbalimbali zilizotumiwa na jamii za kitanzania kupinga mifumo iliyokuwa inaathiri maadili yao wakati wa ukoloni

MADA YA KWANZA:UKOLONI KATIKA JAMII ZA KITANZANIA

MADA YA PILI:UKOLONI KATIKA JAMII ZA KITANZANIA

MADA YA TATU: MAPAMBANO YA AWALI DHIDI YA UVAMIZI WA KIKOLONI