NECTA KISWAHILI 2025 MAJIBU

NECTA Kidato cha Nne Kiswahili 2025

Majibu na Mwongozo wa Sahihisho

SEHEMU A (Alama 16)

1. Maswali ya Kuchagua

(i) Jibu: E (Kidahizo, matamshi, mazungumzo na semi)
Ufafanuzi: Kamusi huonesha kidahizo (neno kuu), namna ya kulitamka, maana yake, na mara nyingi huonesha matumizi yake katika semi au sentensi.

(ii) Jibu: E (Kitenzi kikuu, shamirisho na chagizo)
Ufafanuzi: Katika sentensi "Juma anaendesha baiskeli yake polepole", kiarifu kinaanza kwenye kitenzi. "Anaendesha" (Kitenzi Kikuu), "baiskeli yake" (Shamirisho), "polepole" (Chagizo/Kielezi).

(iii) Jibu: B (Kueleza mahali)
Ufafanuzi: Maneno "kwenye uwanja wa ndege" yanaonesha sehemu au mahali ambapo tukio litafanyika.

(iv) Jibu: D (Tashibiha)
Ufafanuzi: Tashibiha ni tamathali inayofananisha vitu kwa kutumia viunganishi kama vile: kama, mithili ya, sawa na.

(v) Jibu: D (Takriri)
Ufafanuzi: Wimbo huo umetawaliwa na urudiaji wa maneno "ndi ndi ndi" na "Tolly ndi" ili kusisitiza mdundo au maana. Hii ni Takriri.

(vi) Jibu: C (Pikika)
Ufafanuzi: Kauli ya kutendeka huonesha hali ya kuwezekana au kukamilika kwa tendo bila kutaja mtendaji, mara nyingi huishia na '-ka' (mfano: pika -> pikika). 'Pikiwa' ni kauli ya kutendewa.

(vii) Jibu: E (Mhakiki)
Ufafanuzi: Mhakiki ndiye mtu anayesoma kazi ya fasihi kwa kina, kuichambua, na kutoa tathmini au maoni juu ya ubora na udhaifu wake.

(viii) Jibu: B (Kuondoa tofauti za kimsamiati)
Ufafanuzi: Kusanifisha lugha kunalenga kuteua lahaja moja na kuondoa tofauti za kimsamiati na kimatamshi ili kuwa na lugha moja inayoeleweka na wote.

(ix) Jibu: C (Sentensi ni miongoni mwa tungo lakini si kila tungo ni sentensi)
Ufafanuzi: Tungo ni neno au mpangilio wa maneno wenye maana. Tungo hugawanyika katika neno, kirai, kishazi, na sentensi. Hivyo, sentensi ni aina ya tungo, lakini tungo inaweza kuwa neno tu.

(x) Jibu: B (Idadi ya waalikwa)
Ufafanuzi: Kadi ya mwaliko hutumwa kwa mtu binafsi au familia, hivyo si kawaida kuandika jumla ya idadi ya watu wote walioalikwa kwenye kadi hiyo.

2. Kuoanisha Tamathali za Semi

• (i) E (Tashibiha): "Mithili ya" ni kiunganishi cha kufananisha.
• (ii) H (Takriri): Kurudia neno "Haba na haba" kwa msisitizo.
• (iii) G (Sitiari): Kulinganisha moja kwa moja ("Misitu ni uhai") bila viunganishi.
• (iv) C (Tasfida): Kutumia lugha ya adabu ("Amejifungua" badala ya "Amezaa").
• (v) B (Tashihisi): Kukipa upepo sifa ya kupiga miluzi (sifa ya kiumbe hai).
• (vi) D (Tabaini): Kuonesha tofauti au mkinzano ("Hupanga" vs "Hupangua").

SEHEMU B (Alama 54)

3. Uundaji wa Maneno (Mofolojia)

(a) Kauli za Vitenzi (Mzizi: chez-)

• (i) Kutendeana: Chezeana
• (ii) Kutendana: Chezana
• (iii) Kutendeka: Chezeka
• (iv) Kutendewa: Chezwa / Chezewa

(b) Kuunda Nomino kutokana na Vitenzi

• (i) Zaa: Uzazi / Mzazi / Mzao
• (ii) Kimbia: Mbio / Mkimbizi
• (iii) Shikilia: Shikilio / Mshikilizi
• (iv) Elekeza: Mwelekeo / Elekezo
• (v) Penda: Upendo / Mpenzi

4. Misimu na Visawe

(a) Vyanzo vya Misimu:

1. Matukio ya kijamii/kisiasa: Mfano: "Yanga" (aina ya virusi/ugonjwa) au "Vaguen" (mitumba).
2. Ubunifu wa wasanii: Maneno kutoka kwenye nyimbo za Bongo Flava.
3. Kukopa kutoka lugha nyingine: Mfano: "Daftari" (kutoka Kiarabu) ilipoanza kutumika kama msimu wa shule.
4. Tanakali za sauti: Kuiga milio ya vitu.

(b) Maana mbili za maneno (Visawe):

• (i) Kaka: Ndugu wa kiume mkubwa / Ganda la yai au njugu.
• (ii) Kito: Jiwe la thamani / Kikapu kidogo (kwa baadhi ya lahaja).
• (iii) Mkaa: Nishati ya kupikia / Mtu anayeishi mahali (Mkazi).
• (iv) Mkwaju: Mti au tunda la ukwaju / Fimbo / Goli (katika soka).
• (v) Babu: Baba wa mzazi wako / Aina ya ugonjwa (Malale) / Kivumishi cha kusifu (Babu kubwa).

5. Viambishi vya O-Rejeshi na Ngeli

Sentensi	Kirejeshi	Ngeli
(a) Udongo ulioleta	o	U-U (Udongo)
(b) Kioo kilichovunjika	cho	KI-VI
(c) Karatasi zilizokauka	zo	I-ZI (Karatasi)
(d) Mlimokuwa	mo	MU-MU (Mahali)
(e) Atakayeshinda	ye	YU-A (Kijana)
(f) Gazeti lililochapwa	lo	LI-YA
(g) Barabara iliyofunguliwa	yo	I-ZI (Barabara)
(h) Magonjwa yaliyowasumbua	yo	YA-YA (Magonjwa)
(i) Aliyeangukia	ye	YU-A (Ng'ombe)

6. Maana za Nahau

• (a) Mkono wa birika: Mchoyo au bahili.
• (b) Amepata jiko: Ameoa.
• (c) Amepiga maji: Amelewa pombe.
• (d) Amekata mguu: Ameacha kutembelea mahali fulani.
• (e) Amevimba kichwa: Ana kiburi au majivuno.
• (f) Mkono mrefu: Mwizi.
• (g) Anakaza kamba: Anaweka bidii au anashikilia msimamo.
• (h) Amepiga kete: Ametongoza au amejipendekeza kwa ajili ya uchumba.
• (i) Damu mbichi: Kijana au bado ana nguvu za ujana.

7. Sifa za Kiunguja Kusanifishwa

1. Kilikuwa kinatumiwa na watu wengi katika mwambao.
2. Kilikuwa lugha ya biashara.
3. Kilitumiwa na wamisionari katika shughuli za dini.
4. Kilikuwa na maandishi mengi (fasihi andishi) kulinganisha na lahaja nyingine.
5. Kilitumiwa na wakoloni katika utawala.
6. Matamshi na muundo wake ulikuwa mwepesi kujifunza kwa wageni.

8. Ufahamu

• (a) Kichwa cha Habari: Mavuno Mengi Kijijini au Sherehe za Mavuno na Ngoma.
• (b) Shughuli za riziki: Kilimo, Uwindaji, na Uvuvi.
• (c) Maana za maneno:
  • (i) Muongo mmoja: Kipindi cha miaka kumi.
  • (ii) Waliwapiku: Waliwashinda au waliwapita kwa uwezo.
• (d) Muhtasari: Habari inaelezea kijiji kilichopata mavuno mengi ya vyakula, nyama, na samaki baada ya miaka kumi. Wanakijiji walifanya sherehe kubwa kusherehekea. Vijana, watoto, na wazee walishiriki kucheza ngoma kwa furaha. Wazee walionesha uwezo mkubwa wa kucheza kuliko vijana. Sherehe ziliendelea hadi usiku wa manane ambapo uchovu uliwaondoa watu uwanjani.

SEHEMU C (Alama 30) - Fasihi

9. Utunzi wa Utenzi "Haki za Mtoto"

Mfano wa beti (Zingatia kanuni za utenzi: Vina vya kati na mwisho, mizani 8, mishororo 4):

1. Haki za mtoto sasa,
Zifuatwe sawasawa,
Elimu bora kupewa,
Ni haki yake msingi.

2. Malazi yalo bora,
Chakula chenye imara,
Afya njema ni kung'ara,
Mtoto apate haki.

3. Kupendwa na kulindwa,
Na jamii kupendezwwa,
Vipigo visije letwa,
Haki zake azipate.

4. Ajira kwa watoto,
Hilo ni kosa zito,
Wasipewe huo moto,
Shuleni wapeleke.

5. Kusikilizwa kauli,
Mawazo yao ya kweli,
Tuwajali kila hali,
Taifa lijengeke.

10. Lengo la Fasihi ni Kuonya na Kuiasa Jamii (Riwaya)

Riwaya 1: Takadini (Ben J. Hanson)

• Inaonya dhidi ya mila potofu za kubagua watu wenye ulemavu (Albinism).
• Inaasa jamii kuwapa nafasi wanawake na watoto walio katika mazingira magumu.
• Inaonya dhidi ya kukata tamaa; Takadini alipambana na kufanikiwa.

Riwaya 2: Watoto wa Mama N'tilie (E. Mbogo)

• Inaonya wazazi kuhusu kutelekeza watoto, jambo linalozalisha watoto wa mitaani.
• Inaasa jamii kuhusu umuhimu wa elimu kwa watoto maskini.
• Inaonya dhidi ya matumizi ya dawa za kulevya na wizi miongoni mwa vijana.

11. Uzembe unakwamisha Maendeleo (Tamthiliya)

Tamthiliya 1: Ngoswe Penzi Kitovu cha Uzembe (E. Semzaba)

• Uzembe wa Ngoswe kazini: Alisahau jukumu la kuhesabu watu akaendekeza mapenzi.
• Madhara ya ulevi: Ulevi ulichangia kutowajibika kwa watendaji.
• Kutowajibika kwa viongozi: Mfumo ulishindwa kumfuatilia Ngoswe mapema.

Tamthiliya 2: Kilio Chetu (Medical Aid Foundation)

• Uzembe wa wazazi katika malezi: Suzi aliharibikiwa kwa kukosa uangalizi.
• Uzembe katika kujikinga na UKIMWI: Vijana kujiingiza katika ngono zembe.
• Uzembe wa jamii kutokemea tabia mbaya mapema.

Disclaimer: Majibu haya ni mapendekezo kwa ajili ya kujikumbusha na kujifunza.